Festiwal „Fyrtel” to prawdopodobnie jedyne takie wydarzenie w naszym kraju w całości skupiającego swą narrację wokół życia przeszłego i teraźniejszego lokalnej społeczności. Myślą przewodnią Festiwalu FYRTEL (organizowanego przez Bibliotekę Publiczna Miasta Gniezna) i takich spotkań jest przede wszystkim promocja lokalnego dziedzictwa kulturowego, a ich bohaterami - ciekawi i nietuzinkowi przedstawiciele lokalnej społeczności: społecznicy, historycy, przyrodnicy, regionaliści. Partnerem cyklu jest Instytut Literacki im. Marii i Franciszka Rubaszewskich.

Uczestników panelu, jak i licznie zgromadzonej publiczności (przybyło ponad 40 osób) w sali audytorium Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych „Dziekanka”, powitał Piotr Wiśniewski, dyrektor Biblioteki Publicznej Miasta Gniezna, który też przybliżył sylwetki uczestników dyskusji.

Uczestnicy dyskusji

Irmina Kosmala – gnieźnianka, pisarka,  recenzentka, animatorka kultury, mgr filologii polskiej i mgr filozofii. Autorka prozy „Złuda” (2020), zbioru szkiców krytycznoliterackich „Itinerarium, przewodnik z lektur dla podróżnych” (2023) oraz książki „Spoina” (2026). Inicjatorka comiesięcznych spotkań literackich oraz – od dwudziestu lat redaktor naczelna Kuźni Literackiej: www.kuznia.art.pl.

Karol Soberski – pisarz, dziennikarz, dokumentalista, badacz lokalnej historii, prezes Fundacji Historycznej „Przywracamy Pamięć” (www.fundacjahistoryczna.pl) oraz Instytutu Literackiego im. Marii i Franciszka Rubaszewskich (www.instytut-literacki.pl) i redaktor naczelny portalu Pojezierze24.pl.
Autor przewodników turystycznych („Spacerem po Kłecku” - 2011, „Gmina Niechanowo” - 2013 i „Uroki Gminy Mieleszyn” - 2015) oraz książek o historii, tajemnicach, ziemiaństwie i II wojnie światowej na pograniczu Wielkopolski, Kujaw i Pałuk: „Skarb Dziedzica” (2016), „Zapomniana zbrodnia” (2017), „Tajemniczy Pałac Zakrzewo” (2017), „Złoto Dziedzica” (2018), „Skarby i tajemnice okolic Gniezna” (2019) „Zagadkowy Kolekcjoner” (2021) i „Tajemniczy Pałac Zdziechowa i inne atrakcje Gminy Gniezno” (2024), Zapomniana zbrodnia - wyd. II, rozszerzone” (2024), „Skarby i tajemnice okolic Gniezna” - wyd. II (2025), „Głębokie. Tropami tajemnic” (2025), „Raport Habera” (2025) i „Magiczny Pałac Rybieniec” (2026). Współautor monografii pt. „Medycyna na usługach systemu eksterminacji ludności w Trzeciej Rzeszy i na terenach okupowanej Polski” (2011). Pomysłodawca i główny organizator siedmiu edycji Festiwalu Historycznego „Tajemnice Trzech Stuleci” – jednego z największych w Polsce (odbywa się od 2019 r.)

Rafał Wichniewicz - regionalista, dziennikarz, publicysta, gnieźnianin od urodzenia. Autor książek „Mroczne Gniezno” i „Granda w Gnieźnie”, opowiadających o kryminalnych historiach z okresu międzywojennego Gniezna i okolic. Współautor publikacji „Miasto Trzech Kultur” oraz przewodnika „13 pomysłów na Gniezno i okolice”. Realizator projektów edukacyjnych oraz twórca materiałów i wystaw promujących wiedzę historyczną o miejscach i wydarzeniach na terenie Gniezna, które są obecnie trwale prezentowane w przestrzeni miejskiej. Autor licznych artykułów, opowiadających o dziejach Gniezna. Nieformalny przewodnik po wybranych zagadnieniach nowożytnej historii miasta.

Moderatorem spotkania był Dawid Jung – poeta, pisarz, krytyk literacki i teatralny, wydawca, badacz i twórca kultury, historyk, muzealnik, projektant szlaków kulturowych, dyrektor Muzeum Polskich Organów Elektronicznych, redaktor naczelny „Zeszytów Poetyckich”, autor książek o Gnieźnie: „Glosy” oraz „Polska, ulubiona masochistka Europy”.

O „Dziekance”, niemieckiej zbrodni i świecie pozbawionym empatii

W trakcie ponad godzinnej dyskusji nie zabrakło żadnego aspektu ważnego dla dziejów „Dziekanki”. Na początku D. Jung zapytał panelistów, o ich początki, jeśli chodzi o styczności z historią „Dziekanki”. Później nie zabrakło dyskusji o najważniejszych postaciach związanych z tym szpitalem, zarówno tych pozytywnych, jak i tych negatywnych. Padały więc nazwiska doktora Kazimierza Wize (postać pozytywna) i doktora Wiktora Ratki (niemieckiego zbrodniarza, dyrektora „Dziekanki” do 1945 roku, który nie poniósł żadnej kary za zagazowanie tysięcy pacjentów).

Wśród tematów historycznych dotyczących „Dziekanki”, które poruszali K. Soberski i R. Wichniewicz, I. Kosmala zwracała też uwagę na traumę i obłęd, który staje się logiczną odpowiedzią na świat pozbawiony empatii. Taki punkt widzenia możemy ujrzeć w powieście I. Kosmali zatytułowanej „Spoina”, w której opisała szpital psychiatryczny naznaczony cieniem niemieckiej akcji „T4”.

W dalszej części dyskusji K. Soberski przybliżył też szczegóły wspomnianej akcji „T4”, które opisał w dwóch wydaniach książki „Zapomniana zbrodnia”. Książki opisującej największą w okresie II wojny światowej zbrodnię popełnioną przez Niemców na terenie okupowanego Gniezna, na terenie okupowanej Wielkopolski. Zbrodnię, która dzisiaj jest praktycznie zapomniana, zbrodnię która pochłonęła oficjalnie blisko 4 tysiące osób. Nieoficjalnie zamordowanych pacjentów „Dziekanki” może być dwu- lub trzykrotnie więcej… Wspomniał też o metodach uśmiercania pacjentów i „dołach śmierci” odkrytych przez niego w 2004 roku w Lasach Nowaszyckich w gminie Mieleszyn.

Na koniec spotkania był też czas na pytania ze strony publiczności, która żywo reagowała na dyskusję i chętnie zadawała pytania. Po zakończeniu dyskusji można było kupić zarówno książkę „Spoina” Irminy Kosmali, jak i „Zapomnianą zbrodnię” Karola Soberskiego.

Dzisiejszej spotkanie pokazało, że w Gnieźnie jest wielka potrzeba organizowania debat w ważnych historycznie tematach związanych z najnowszą historią miasta. Także z tą tragiczną historią.

Fot. J. I. Osińska