Zabytkowy wiatrak „koźlak” w OstrowieZabytkowy wiatrak „koźlak” w Ostrowie

2 0 1500

Wiatraki znane są w Polsce od wielu, wielu lat, praktycznie od czasów średniowiecza. Wtopiły się w pejzaż polskiej wsi, a dla artystów zawsze były inspiracją w malarstwie jako nieodłączny element wiejskiego krajobrazu. Młyny wietrzne i wodne oraz kuźnie należały do podstawowych budynków przemysłowych występujących na Pojezierzu Gnieźnieńskim.

To właśnie przy wiatrakach skupiało się życie towarzyskie wsi: spotykali się ludzie czekając aż ziarno zmieni się w mąkę, a przy okazji wymieniali poglądy, opowiadali legendy, ciekawostki i wiejskie plotki. Młode pokolenie niestety nie pamięta, jak przebiegała praca w wiatrakach. Dzisiaj już nie zobaczymy furmanek załadowanych worami ze zbożem czy mąką, czy też pracujących wiatraków i huczących żaren…

Najstarszym i najbardziej licznym typem wiatraka występującym w Polsce jest wiatrak kozłowy, tzw. „koźlak”. Pierwsze koźlaki pojawiły się w XIV wieku na Kujawach (oraz w Wielkopolsce) - w 1322 r. król Władysław Łokietek wydał zezwolenie na budowę pierwszego wiatraka na Kujawach, w Radziejowie (wspomina o tym Codeks Diplomatikus Poloniae), a w XV wieku przeżywały już prawdziwy rozkwit. Natomiast dziś stoją samotnie w polu lub lesie, opuszczone i zapomniane skrzypią na wietrze ze starości. Poza ludowymi skansenami na wolnym powietrzu, młyny wiatrowe są, niestety, rzadkością…  

Drewniany wiatrak w Ostrowie został zbudowany wśród pól, na niewielkim wzniesieniu w 1803 r., przez cieślę ze Strzelna Jana Gottlieba Giendera (świadczy o tym napis na belce stropowej) . Wiatrak został przepięknie odrestaurowany w 2007 r. Dziś stanowi jeden z niewielu obiektów przemysłowych, który zasługuje na szczególną uwagę.

Centralną część wiatraka stanowi masywny, nieruchomy słup, na którym opiera się cała konstrukcja. Swoją nazwę „koźlak” zawdzięcza posadowieniu na czteronożnym koźle. Za pomocą dyszla można obracać cały wiatrak,aby ustawić skrzydła w kierunku wiejącego wiatru. Jednak by obrócić wiatrak, nie było tak prosto potrzebna była siła, dlatego młynarzowi pomagał uprzężony do dyszla koń lub trzech silnych mężczyzn. Ściany koźlaka tworzyły narożne bale złączone  poziomymi ryglami  i ukośnymi zastrzałami.  Całość konstrukcji  jest odeskowana, a dwuspadowy  dach jest pokryty gontem.

Do wnętrza dwukondygnacyjnego wiatraka wchodziło się po schodach. W górnej części  umiejscowiono koła zębate wprawiające w ruch skrzydła wiatraka, w dolnej znajdowały się mechanizmy czyszczące i mielące ziarno.

Wiatrak w Ostrowie stanowi własność prywatną, jest ogrodzony, dostępny do zwiedzania tylko z zewnątrz. „Koźlak” jest pod ochroną konserwatorską – został wpisany do rejestru zabytków, nad jego bezpieczeństwem czuwają również okoliczni mieszkańcy.

Do wiatraka prowadzi wygodna, szutrowa i polna droga. Jadąc w kierunku Przyjezierza, należy w połowie wsi skręcić z asfaltowej drogi w lewo. Można dojechać autem, rowerem, lub zorganizować pieszą wycieczkę po odpoczynku nad Jeziorem Ostrowskim.

Ciekawostka

Na tzw. pograniczu kujawsko-wielkopolskim zachowały się tylko dwa wolnostojące wiatraki, drugi znajduje się we wsi Chrosno niedaleko od Kruszwicy.

DAMIAN RYBAK
Fot. D. Rybak

Zabytkowy wiatrak „koźlak” w Ostrowie

Mapa google
ReklamaA1ReklamaA1-2